ماوه‌یه‌که‌ هه‌ڕه‌شه‌کانی حکومه‌تی تورکیه‌ بۆ هێرش کردنه‌ سه‌ر باشووری کوردستان بووه‌ته‌ جێی سرنجی راگه‌یه‌نه‌ره‌گشتییه‌کان. بیانووی رواله‌تیی ئه‌م هه‌ڕه‌شه‌ و ئه‌گه‌ری هێرشه‌، بوونی چه‌کدارانی پارتی کرێکارانی کوردستان له‌ کوێستانه‌کانی قه‌ندیله‌. دیاره‌ ئه‌وه‌ پاساوێکی رواڵه‌تییه‌و تورکه‌کان له‌بوونی پ‌ک‌ک زیاتر وه‌ک به‌هانه‌ که‌لک وه‌رده‌گرن. له‌راستیدا پارتی کرێکارانی کوردستان ساڵی 1982 دامه‌زراوه‌و دوو ساڵ دواتر واته‌ 1984 رێکخراوی ناوبراو پلانی جوڵانه‌وه‌یه‌کی چه‌کداریی لە باکووری کوردستان دارشت و له‌و ده‌می ڕا تا ئێستا ئه‌م خه‌باته‌ بێ پسانه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌. لێره‌دا نامهه‌وێ بچمه‌ سه‌ر باسی مێژووی پ ک ک. ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستی باسه‌که‌مه‌، هه‌ڵسوکه‌وتی حکوومه‌تی تورکیه‌یه‌ چ له‌ده‌وره‌ی ده‌وڵه‌تیی نیزامییه‌کاندا چ له‌ده‌وره‌ی ده‌وڵه‌تی ئیسلامیه‌ غه‌یره‌ نیزامییه‌کاندا. کێشه‌ی کورد تا ساڵه‌کانی ده‌یه‌ی نه‌وه‌دی زایینی و پێش رووخانی سۆڤیه‌ت هه‌رجاره‌ی له‌ پارچه‌یه‌کی کوردستاندا به‌شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان سه‌ری هه‌ڵداوه‌و ماوه‌یه‌ک گڕوبڵێسه‌ی شۆڕش گوڕوتینێکی وه‌به‌ر هه‌ستی به‌زۆر دامرکێنراوی کوردایه‌تی داوه‌ته‌وه‌ و سه‌ره‌نجام پاش سات‌و سه‌ودایه‌کی زلهێزه‌کان و وڵاتانی داگیرکه‌ری کوردستان دامرکێنراوه‌ته‌وه‌. شۆڕشی شێخ سه‌عیدی پیران، شێخ مه‌حمودی نه‌مر، شۆڕشی بارزان و دامه‌زرانی کۆماری کوردستان له‌لایه‌ن حیزبی دێموکراتی کوردستان به‌ سه‌رۆکایه‌تیی پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د، شۆڕشی بارزانی نه‌مر،  چه‌ند نمونه‌یه‌کن له‌و شۆڕشانه‌. له‌و سه‌رده‌مانه‌ بارودۆخی ناوچه‌که‌ به‌شێوه‌یه‌ک بوو که‌ زیاتر کێشه‌که‌ به‌قازانجی ده‌وڵه‌ته‌کان و به‌ زیانی شؤڕشه‌کان ده‌شکایه‌وه‌. به‌ڵام دوای رووخانی دیواری بێڕلین و نەمانی جیهانی دووجەمسەری و پاشتر هێرشی سه‌دام حوسێن بۆ سه‌ر وڵاتی کوێت و هه‌ڵوێستی وڵاتانی جیهان به‌گشتی و وڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا به‌تایبه‌تی، بارودووخی ناوچه‌که‌ به‌ته‌واویی گۆڕاو کێشه‌کانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ش له‌سه‌ر هه‌مان بنچینه‌ی پێشوو‌ سه‌ریان هه‌ڵدایه‌وه‌.  جیاوازی ئه‌مجاره‌ی ناوچه‌که‌ له‌وه‌دا بوو راسته‌وخۆ پێی زلهێزێکی وه‌ک ئه‌مریکا وهاوپه‌یمانانی گه‌یشتبووه‌ ناوچه‌که‌. ئەوە ئەکەم جارە زلهێزێکی وەک ئەمریکا راستەوخۆ بە هێزی نیزامیی خۆی هاتووەتە ناوچەکە. پیشتر ئەرکی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە لایان دەوڵەتە دۆستەکهانی لە ناوچەکەدا بەرێوە دەچوو. لەو سەردەمەدا وڵاتانی ئێران و تورکیە هاوپەیمانی ستراتێژیکی وڵاتانی رۆژئاوا بە گشتی و ئەمریکا بەتایبەتیی بوون. لەدوای سەرکەوتنی شؤڕشی نەتەوەکانی ئێران بەسەر دیکتاتۆڕی حەمەرەزاشای ئێراندا، ریزبەندیی وڵاتانی دۆستی ئەمریکا لە ناوچەکەدا درزی تێکەوت. پەرەئەستاندن و دروست بوونی حیزب و رێکخراوە توندرەوە ئیسلامییەکان کە ئەوانیش بەنۆرەی خۆیان مەترسییەکی درێژخایەن بوون بۆ وڵاتانی دۆستی ئەمریکا. بۆشایی نەبوونی کۆنە زلهێزی شورەوی لە مەیدانی سیاسی- نیزامیی جیهاندا ئەو دەرفەتەی بۆ ئەمریکا رەخساند کە بێ سڵ‌کردنەوە بنکەوبارەگاکانی لە خۆرهەڵاتی نێوەراست بڵاوکاتەوە. هاتنی ئەمریکا بۆ ناوچەکە ئاڵوگۆڕی گەورەی لەو ناوچەیە دروست کرد. بەرەبەرە ستراتێژی ئەمریکا لە پشتیوانیی دەوڵەتەکانەوە گوێزرایەوە بۆ پشتیوانی لە خەڵکی ئەو وڵاتانە. نەتەوەی کورد کە ئه‌زموونی تاڵی له‌ نیزیک بوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریکا هه‌بوو، سه‌ره‌تا به‌ پارێزه‌وه‌ ده‌ستی دۆستایه‌تییان بۆ لای ئه‌مریکاییه‌کان درێژ کرد. به‌ڵام له‌درێژه‌ی حه‌وله‌کانی ئه‌مریکا بۆ رێکخستنی هێزه به‌رهه‌ڵه‌ستکاره‌کانی عێراق دژی رژێمی به‌عس و پاراستنی ئاسمانی کوردستان له‌به‌رامبه‌ر فرۆکه‌شه‌ڕکه‌ره‌کانی عێراقدا(1991تا2003) و سه‌ره‌نجام رووخاندنی رژێمی حیزبی به‌عس، ته‌می گومان له‌سه‌ر هه‌ڵسوکه‌وتی ئه‌مریکا و کورد ره‌وایه‌وه‌ و پێوه‌ندییه‌کان به‌ ئاشکرا و ته‌نانه‌ت باس له‌ هاوپه‌یمانی کورد و ئه‌مریکا کرا. له‌ کاتی نووسینه‌وه‌ی ده‌ستووری عێراقی فیدرال و یاسای نه‌وت و ...... ده‌رکه‌وت که‌ ئه‌مریکا به‌ته‌مای ساز وسه‌ودا له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیی کورد نیه‌ و ته‌نیا به‌رواڵه‌ت زه‌خت بۆ کورد دێنێ، به‌ڵام ئه‌م زه‌خته‌ زیاتر له‌و زه‌خته‌ نه‌بوو‌ که‌ بۆ باقی پێکهاته‌کانی عێراقی دێنا. هاتنی ئه‌مریکا بۆ ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌پێی ستراتێژی '' رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستی نوێ''‌یه‌ و تا وه‌دیهاتنی ئه‌م ئامانجه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌مریکادا نیه‌ پاشه‌کشه‌ له‌ ستراتێژییه‌ بکا. ده‌کرێ بۆ گه‌یشتن به‌و ستراتێژییه‌ تاکتیکی جۆراوجۆر هه‌ڵبژێرێت به‌ڵام ئامانجه‌کانی ناگۆڕدرێت. ماوه‌یه‌ک کۆماری ئیسلامیی ئێران پێیوابوو ئێستا که‌ ئه‌مریکا رژێمی به‌عسی رووخاندووه‌ به‌ره‌به‌ره‌ رێگا بۆ ده‌ستێوه‌ردانی ئێران ئاوه‌ڵه‌ ده‌بێ تا له‌داهاتوودا هێدی هێدی کۆپییه‌کی خۆی له‌ عێراقدا دروست‌کا. به‌ڵام ره‌وتی رووداوه‌کانی عێراق له‌ کاتی نووسینه‌وه‌ی ده‌ستوور و قانونی نه‌وت و سیستمی فیدراڵی‌دا ده‌رکه‌وت که‌ ویست و داواکانی ئێران که‌ له‌لایه‌ن شێعه‌کانه‌وه‌ نوێنه‌رایه‌تی ده‌کرا مه‌یدانی زۆر پێ‌نه‌دراو سه‌ره‌نجام هه‌ر ئه‌و شێوازه‌ سه‌رکه‌وت که‌ له‌گه‌ڵ ستراتێژی ''رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاستی نوێ'' ده‌یخوێنده‌وه‌. ئێستا که‌ حکومه‌تی عێراق له‌سه‌ره‌خۆ به‌ڵام لێبڕاوانه‌ به‌ره‌و ئارامیی و دامه‌زرانی سیستمی فیدڕاڵی ده‌چێ و ئه‌م سیستمه‌ له‌ده‌ستووری عێراقی فیدڕاڵیش نووسراوه‌و و  زیاتر له‌ هه‌شتا له‌سه‌تی خه‌ڵکی عێراق ده‌نگیان بۆ داوه‌.  ئه‌م سیستمه‌ لانیکه‌م له‌ هه‌رێمی کوردستان و ناوچه‌ی شێعه‌کان بووه‌ته‌ ''دووفاکتۆ''.  هه‌رێمی ئارامی  کوردستان تا ئێستاش ته‌نیا شوێنی عێراقه‌  ئه‌مریکاییه‌کان ده‌توانن وه‌ک نموونه‌ی سه‌رکه‌وتنیان له‌ عێراق باسی بکه‌ن. له‌م هه‌لومه‌رجه‌دا حکومه‌تی فاشیستی تورکیه‌ به‌بیانووی بوونی چه‌کداره‌کانی پ ک ک ده‌یانهه‌وێ هێرش بۆ سه‌ر هه‌رێمی کوردستان بکه‌ن. له‌ ڕاستیدا ئه‌وه‌ی تورکه‌کانی هێناوه‌ته‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌ که‌ هێرش بکه‌نه‌ سه‌ر کوردستان بوونی هێزه‌کانی پ ک ک نیه‌. ماوه‌یه‌ک له‌مه‌و پیش مه‌جلیسی سێنای(مه‌جلیسی پێرانی) ئه‌مریکا پرۆژه‌ی پێشنیاری دابه‌شکردنی عێراقی بۆ سێ هه‌رێمی کورد، شیعه‌ و سوننی په‌سند کرد. په‌سند کردنی ئه‌م پێشنیاره‌ تورکه‌کانی هه‌راسان کرد و که‌وتنه‌ حه‌ول بۆ به‌رگریی له‌ جێبه‌جێ کرانی دابه‌ش کردنی عێراق و ته‌گه‌ره‌ خستنه‌سه‌ر رێگای ئه‌م دابه‌شکردنه‌. ئه‌وه‌ی روون و ئاشکرایه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م ره‌وره‌وه‌ وه‌گه‌ڕ که‌وتووه‌ و ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست تووشی ئاڵ‌وگؤڕی قووڵ ده‌بێ. یه‌کێک له‌م ئاڵ‌وگۆڕانه‌ی راسته‌وخۆ پێوه‌ندی به‌ تورکیه‌وه‌ هه‌یه‌ هاتنه‌ڕووی کیشه‌ی کورد له‌ ئاستی جیهانی و باشتر بوونی هه‌ل‌ومه‌رجی کوردان له‌ بواره‌کانی، سیاسی، ئابووری، کۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌نانه‌ت نیزامیدایه‌. تورکه‌کان باش له‌وه‌ گه‌یشتوون چیدی نه‌ته‌وه‌یه‌کی چل ملیۆنی ناشاردرێته‌وه‌ و کوردیان پێ به‌ تورکی کێوی ناقه‌بڵێندرێ.  تورکی کێوی ئه‌گه‌ر هه‌بن هه‌ر تورکه‌کان بۆخۆیانن که‌ ئه‌ویش به ده‌ست ‌خۆیانه‌ که‌ ده‌یانهه‌وێ هه‌ر کێوی بن یان تێگه‌یون کاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ که‌وی بن و له‌ دنیای پێشکه‌وتووی ئێستادا شوێنی خۆیان ببیننه‌وه‌. هێرشی سه‌ربازیی تورکیه‌ بۆ سه‌ر باشووری کوردستان ره‌نگه‌ هێندێک زه‌ره‌دی ئابووری و گیانی بۆ کورد به‌دواوه‌ بێ. به‌ڵام بێشک کوردستان له‌ سه‌ربه‌خۆیی نیزیکتر ده‌کاته‌وه‌ و تورک ئه‌گه‌ر‌ بۆ ریش بێن، سمێڵیشی له‌سه‌ر داده‌نێن.